Ttipi-ttapa, alfabetatzeko martxa

Herriko hauteskundeen karietara, hedabide batek galdegin zidan pentsatzen

nuenez gure kultura instrumentalizatua izanen zen, kanpaina politikoetan. Eta,

berantago, Pirinio-Atlantikoetako prefeta entzun nuen erraten bistan dena, gure

kultura, testuinguru horretan, politikoki instrumentalizatua izanen zela.

Egia erran, ez dut ontsa ulertzen kultura bat nola instrumentalizatzen ahal den,

nola manipulazio politikorako tresna bilaka daitekeen. Azaletik, bai, beharbada,

aldarrika daiteke kultura baten existentzia faktualak justifikatzen dituela aldaketa

instituzionalak edo erabaki politiko batzuk. Baina, berez, kultura bat ez da ideologia

bat: kulturak gainditzen ditu gatazka kontzeptualak eta botere harremanak. Nik,

hasteko, senditzen dut kulturak, gure kulturak, kasu honetan, zentzu eman

diezaiokeela gure giza-komunitateari, bai eta komunitate horren norbanakoari ere

bai. Zentzu eman, erran nahi baitu balore etikoak edo jarrera sozialak bideratuko

dituela. Eta ez kontzepturen bidez, baizik eta artearen bidez, sentimenduen eta

pertzepzioen bidez. Pentsatzen dut egiazko kultura baten funtsa, zinez bizi baldin

bada, ez dela izanen botere politiko bati edo besteari men egitea, baina

komunitateari kohesioa eta noranzko desiragarriak ematea, emozioen bidez, botere

politikoetatik haratago, edo haiei kontra eginez, bereziki kanpotik etorriak direlarik.

Antton Lukuk edo Peio Berterretxek gure ihauterietako arte dramez ematen dituzten

azalpenek ideia hori frogatzen dutela iruditzen zait. Kultura manipulazio politikoa

bilakatzen denean, ez da gehiago kultura, baina tresna hutsala. Berez, kultura

instrumentalizatzeko gaitza den eremu transzendentea dela pentsatzen dut.

Baina horrelako egiazko kultura biziarazteko, belaunaldi batetik bestera transmititu

behar da, pasarazi behar da, eta ez kontzeptualki, baizik eta emozioen bidez. Eta

emozioak, gorputza, musika eta hitzaren bidez pasarazten dira. Eta hitzaz ari garela,

hizkuntza dugu gogoan, eta horren irakaskuntzaren baldintzei buruzko kezka handia,

hezkuntzako irakasleek eta helduak alfabetatzen dituzten AEKkoek partekatzen

duguna.

Preseski, berriki Afrikako Hizkuntzetako Literaturen Entziklopedian (ELLAF) ikasi

dut ikaratu nauen zerbait: entziklopedia horrek dioenaz, Madagaskarko literatur arloa

dinamikoa da (tokiko hizkuntzan ekoiztutakoa ere bai, eremu frankofonoetan ez baita

gauza arrunta), baina, dio: «testuinguru sozioekonomikoa zaila delako, irakurlegoa

nabarmenki murriztuz doa, irakurtzeko errefusa instalatzen da eta horrek analfabeto

berri ugari sortzen ditu». Analfabeto horiek, beren kultura ahoz bederen transmititzen

segitzen ote dute? Hori ez da batere segur.

Hain zuzen ere, Madagaskarren aurkezpen izugarria egiten du Marie Ranjanoro

idazle malgatxe gazteak, histoirecoloniale.net webgunean. Eta egoera hori, dioenaz,

kolonialismoa beti indarrean jarraitzen duelako froga baizik ez da. Marie Ranjanorok

esplikatzen du Madagaskar bezalako herrialdeak, eremu hutsak bezala ikusten

dituztela, oraindik ere, herrialde boteredunek. Gogorarazten du III. Reichak,

«Madagaskar planan», lau milioi judu ugarte horretara deportatzekoak zituela -

nehoiz gauzatu ez zen proiektua. Eta, egun, Estatu Batuak hasi direla beren

immigranteak Afrikako kontzentrazio esparru batzuetara kanporatzen: Rwanda,

Hego-Sudan, Ghana edo Eswatini herrialdeekin jadanik izenpetu dituzte

hitzarmenak, xede horren egiaztatzeko. Marie Ranjanororen ustez, dudarik ez da

Madagaskar bezalako lehenagoko koloniak beti «joko eremuak direla, mendebaldeko

irudimenarentzat» eta, pragmatikoki, herrialde boteredunek «giza puskategitzat»

dauzkatela, beren bortizkeriaren ondorioak xurituko dituzten eremu ezdeustzat,

egiazki analfabetoz beteak.

Guk, Euskal Herrian, beste gisako immigranteak ditugu, beren baitatik etorriak, eta

horrek tentsio sozial eta politiko bipilak sortzen ditu. Gure kultura ez dezaten

manipula eta guk ez haiengatik instrumentalizatzeko, alfabeta daitezela, ttipi-ttapa,

guk gure haurrak ez ditzagun analfabetatzen ikus.